«استشفوا بالحلیة»
«وقتى چيزى مسرورش ميساخت صورتش باز و روشن می‌شد چنان كه گوئى قرص ماه است که می‌درخشد، خلقتی معتدل و بدنی کامل و در نهایت اعتدال داشت»
طبرسی در مقدمۀ کتاب مکارم الاخلاق آورده، در كلمات امير مؤمنان (ع) سخنى يافتم كه حقيقت و رمز سير انبياء الهى را كه از مردم بطور كامل بريدن و بخدا پيوستن و از دنيا دل بر گرفتن و به آخرت پرداختن است بيان می‌دارد سپس ادامه می‌دهد، ما در اين كتاب شمه‌اى از اخلاق ستوده او را از حالات، اعمال، نشستن و برخاستن، سفر و حفر و خوردن و آشاميدن، و آنچه از اين قبيل است و هم چنين آنچه از او و ائمه راستين براى زندگى و تربيت مردم نقل شده و روايت گشته ذكر مى‌كنيم.(1)
کریم اهل بیت، امام حسن علیه السلام را شبیه‌ترین فرد به خاتم النبیین صلی الله علیه و آله و سلم گفته‌اند. طبرسی در باب اول مکارم الاخلاق به روایت حسنین علیهم السلام از کتاب محمد بن ابراهیم طالقانی، که او نیز از قول افراد مورد وثوق خود از حضرت حسن (علیه السلام) گفته، در باب «حلية النبي» نوشه است:
«حضرت حسن(ع) گويد كه من كه بى‌اندازه اشتياق داشتم كه اوصاف و شمايل جدم رسول اكرم(ص) را بشنوم، از دائى خود كه توصيف‌گر خوبى براى پيغمبر (ص) بود در اين باره پرسش نمودم، وى حضرت را چنين توصيف كرد:
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بسیار بزرگوار و با شخصیت بود، چهره‌اش چون ماه شب چهاردهم می‌درخشید، قامتی معتدل، سری بزرگ، موهایی نه چندان مجعد داشت که گاه در پشت سر جمع می‌نمود، و گاه فرو می‌هشت که از نرمۀگوش تجاوز نمی‌کرد. رنگ رخسارش روشن و شاداب، پیشانیش گشاده و بلند، ابروانش کمانی و پیوسته، در بین دو ابروی او رگی بود که به هنگام غضب برانگیخته می‌شد، بینی وی کمی محدب و برگشته و درخششی خاصی داشت که در نگاه اول بلند و برآمده به نظر می‌رسید. ریشی انبوه داشت و گونه‌ای صاف، چشمانش سیاه، دهانش فراخ، دندان‌هایش سپید و زیبا و از هم گشاده بود…
با تواضع و فروتنی راه می‌رفت هنگام گام زدن گویا از بلندی فرود می‌آید. چون به طرفی توجه می‌نمود با تمام بدن، بدان جا توجه می‌نمود، در نگاه کردن چشمان خود را فرو می‌هشت، به زمین بیشتر نظر می‌نمود. غالبا نگاهش کوتاه و گذرا بود با اصحاب راه می‌رفت، و همواره با سلام آغازگر سخن بود.»(2)
در ادامه طبرسی نوشته، حضرت امام حسن (ع) گويد، من اين اوصاف را مدتى از برادرم حسين (ع) پوشیده داشتم و بعد از زمانی برایش بازگو کردم بعد متوجه شدم كه همه اين اوصاف را از پدر پرسيده و وی هيچ چيز را فروگذار نکرده است.
طبرسی توصیفات علی بن ابی‌طالب(ع) از پیامبر برای فرزندش حسین(ع) را چنین نوشته است:
«گشاده‌رویِ نرم‌خویِ آسان‌گیر،تند نمی‌شد، هیاهو نمی‌کرد، دشنام نمی‌داد، خرده‌گیر نبود، و از آنچه خوش نمی‌داشت، یاد نمی‌کرد. کسی را که به او امیدی بسته بود، ناامید و محروم نمی‌گذاشت. خویشتن را از سه چیز بازداشته‌بود: ستیزه‌جویی، خودبزرگ‌بینی، و کارهای بیهوده و در حق خلق این سه را ترک کرده‌بود: بدگویی، سرزنش، و تجسس در امور پوشیده مردم.
هر کس با او مجالست میکرد یا در حاجتی به سخن می‌ایستاد آنقدر صبر میکرد تا او خداحافظی کند. به آنچه همه می‌خندیدند، می‌خندید و از آن چه همه اظهار شگفتی می‌کردند، اظهار شگفتی میکرد.کلام کسی را نمی‌برید. در برابر سخنان تند و سؤال‌های بیجا صبر میکرد. فرموده بود که هیچ یک از اصحاب نزد من سخن‌چینی نکند و آنچه پشت سرم شنیده به من نرساند که من دوست دارم با دلی صاف و سینه‌ای بی‌کینه از میان شما بروم» (3)
در دو تصویر زیر که برگه‌هایی از نسخه خطی مکارم الاخلاق است، فرازهایی از این اوصاف را می‌توانید بخوانید(4)
از چند صد سال پیش تا کنون در کشور ترکیه که خوشنویسان به‌نام دارد، مهم‌ترین خط‌نبشتۀ دینی بعد از قرآن، نوشته‌ای به یادگار مانده از امام اول شیعیان است.
ویژگی برادری امیرالمومنین علیه‌السلام نسبت به فخر کائنات خاتم النبیین صلی‌الله‌علیه‌وآله، موضوعی نیست که فقط میان مردمان شیعه مطرح باشد، دیگر پیروان مذاهب اسلامی هم بارها و بارها در منابع مختلف به این امر اشاره داشتهاند.
گواه هنری این موضوع، مهم‌ترین خط‌نوشتۀ پس از قرآن، «حلیه شریفه» در کشور ترکیه است که قطعاتی به خط خوش از روایت امام علی علیه‌السلام در وصف پیامبر اکرم است؛ این روایت به توصیف خلق و خو و ظاهر آن جناب مهربان و اشرف مخلوقات پرداخته است. گویی ترکان عثمانی در این چند صد سالی که این نگاشتۀ نگارین را استفاده می‌کردند دانسته‌اند که اگر قرار است پیامبری برای اسلام توصیف و تعریف شود باید از مسیر و زبان نفسش علی‌بن‌ابی‌طالب (ع) و به خط چشم‌نواز باشد.
به این خط نوشته‌های عثمانی، حلیه می‌گویند، «حِلیه یا حُلیه» در لغت به معنی زیور و زینت است
حلیه‌نویسی، قطعات خوشنویسی اغلب به خط نسخ است که با نقوش خوش نقش و نگار اطراف آن مذهب می‌شود و موضوع «حلیه» اغلب دربارهٔ وصف شمایل پیامبر اکرم (ص) و گاه ائمه علیهم‌السلام و گاه خلفای صدر اسلام است.
توصیفاتی که در حلیه‌ها آورده می‌شود اغلب از کتب حدیث و سیره و از متن نوشته‌ای به یادگار مانده از حضرت علی علیه‌السلام در وصف رسول خداست
ابداع حلیه
«حافظ عثمان»(متوفی ق۱۱۱۰)، خطاط بزرگ ترکیه، اولین خوشنویسی است که «حلیه سعادت» (نعت حضرت رسول اكرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از زبان حضرت على علیه‌السلام) را به صورت لوحه نوشت و به سلطان عثمانی تقدیم کرد، در واقع، خوشنويسى را به سيره‌نويسى پيوند داد.
بعد از او حلیه نویسی بین خوشنویسان بزرگ عثمانی همچون قاضی عسکر مصطفی عزت افندی، شوقی افندی، مصطفی زهدی و … ادامه پیدا کرد و به فرهنگی ماندگار بین اهالی مسلمان آن دیار شد اما هنرمندان ایرانی چندان تحت تأثیر این سنّت خوشنویسی قرار نگرفتند اگرچه نمونه‌هایی از
حلیه ایرانی هم پدید آمد. (5)
به گفتۀ «سِرین» در کتاب هنر خوشنویسی و خوشنویسان معروف(6)، «حافظ عثمان» بيش از چهارصد حليه نوشته كه بسيارى از آنها موجود است. ظاهراً حافظ عثمان در ابتدا حليه‌ها را فقط به خط نسخ و در اندازه‌اى مى‌نوشت كه بتوان در جيب گذاشت. نخستين نمونه حليه به ابعاد ۱۴ × ۲۲ سانتيمتر در چهار ستون در سطرهای افقی به خط نسخ با ترجمه تركى به همان خط اما بسيار نازك‌تر نوشته شده است، به گونه‌اى كه ترجمه تركى هر عبارت در سطر مورب با اصل افقى آن به‌شكل مثلث مى‌آمد. پس از آن، حافظ عثمان متن عربى روايتى از حضرت علي عليه‌السلام را درباره ويژگى‌هاى جسماني پيامبر كتابت كرد.
عثمان زاده در کتاب «سفینۀ علویه» نوشته، نقل است او حليه‌هايش را در كيفى از گردن مى‌آويخت و هنگامى كه در اثناى ذكر به حال وجد مى‌رسيد، نوشته‌ها از گردنش مى‌افتاد و علاقه‌مندان آنها را برمى‌داشتند. گفته شده كه نوشتن حليه و طرح آن را پيامبر در عالم معنا به او امر كرده است. (7)
خط به جای صورت
چون شمایل‌نگاری در اسلام، حرام بود حلیه‌های شریفه به خط خوش، جای تصویر را گرفت
پیش از ظهور اسلام بت پرستی، آیین مشرکانهٔ اعراب بود، طبیعی است که دین اسلام که بنیاد آن بر توحید قرار داشت، در گام نخست مبارزه‌ای آشکار با این نمادهای مجسم که پرستش می‌شدند داشته باشد. این ممنوعیت منجر به منع شمایل‌نگاری و دلیلی بر میل هنرهای اسلامی به سمت خوشنویسی و طرح‌های اسلیمی و … و شکوفایی این هنرها میان مسلمانان شد
پيامبر صلی الله عليه و آله فرموده‌اند که خط زيبا حق را بيشتر آشكار مى كند؛ «الخَطُّ الحَسَنُ يَزيدُ الحَقَّ وَضَحا»
قرآن مهم‌ترین و ارزشمندترین کتاب مسلمانان است پس می‌بایست که به بهترین شیوه نگارش شود و چنین بود که طی چهارده قرن، هنر خوشنویسی به شریف‌ترین و ممتازترین هنر اسلامی تبدیل شد که هنرمندان از ملل مختلف مسلمان هر کدام نقشی در شکوفایی آن داشتند.
هنر خوشنویسی در سرزمین‌های اسلامی با کتابت قرآن شروع و در طی زمان با درخشش هنرمندانی مانند ابن بواب و یاقوت مستعصمی باعث تثبیت انواع متنوع خط تا دیگر سرزمین های مسلمان شد. این انتقال با مهاجرت های مدام تاریخی به اقصی نقاط انجام گرفت و حامیان و علاقه مندان این هنر را به خود جلب نمود که در این میان دوره امپراتوری عثمانی از قرن هفتم هجری تا زمان ما از آن مستثنی نیست.
پیامبر اکرم به خط نیکو سفارش میکرد و آن را باعث رزق می‌دانست، امام على عليه السلام هم در باب فنّ خوشنویسی نظرات سازنده داشت. امیرالمومنین فرموده، تراشهٔ قلمت را بشكاف و پره آن را ستبر كن و آن را به جانب راست بُرِش بزن تا خطّت زيبا شود.
« اِفتَح بَريَةَ قَلمِكَ وَ اسْمِك شَحمَتَهُ و أَيمِنْ قِطَّتَكَ يَجُدْ خَطُّكَ »
نقل است یاقوت مستعصمی بغدادی، خطاط شهیر قرن هفتم هجری ملقب به«قبلة الکُتّاب»، جزئیات و راز و رمزهای تراش قلم را از امیرالمومنین (ع) دارد، به واسطهٔ فن ابداعی او راهی نو بر روی استعدادهای هنری خط و خوشنویسی باز شد. دکتر محمد سلطانی در مقالۀ «کاتبان قرآن مثلث ثُلث»، از صاحب «گلستان هنر» نقل می‌کند، یاقوت مستعصمی ، شاه مردان عليه السلام را درخواب ديد که فرموده:
«قلم را محرف قَط بزن»(8)
چون چنان کرد خط او صاف‌تر شد و به همین دلیل است که خط او را بر خطوط دیگر ارجح است نه از جهت اصول بلکه از صفاست وگرنه در اصول همه برابرند.(9)
استقبال از حلیه
حلیه‌نویسی از ابتدای ایجاد حکومت عثمانی مورد توجه سلاطین و دولتمردان و اشراف قرار گرفت، در میان مردم عادی در ترکیه هم از همان دوران مهم شد و تا امروز هم این اهمیت را حفظ کرده است. خطاطان تُرک در عصرهای مختلف به کتابت حلیه اشتغال داشتهاند و انواع مختلف حلیه را (با متن ثابتی که در نص احادیث معتبر فریقین منقول است) در ابعاد و اشکال گوناگون و با خطوط متنوع طی قرن‌ها به وجود آورده‌اند. تعداد این حلیه‌ها بی‌شمار است؛ برخی خطاطان عثمانی، به جز آثار دیگرشان، گاهی به تنهایی حدود ۴۰۰ قطعه حلیه کتابت کرده‌اند که حاکی از علاقه و اهمیت ترکان به حلیۀ شریفه است. این علاقه تا آنجا پیش رفت که در سده‌های ۱۲ و ۱۳ هجری، حلیه‌های تُرکی و منظوم هم ابداع شد که نمونه‌های فراوانی از آن موجود است.(10)
اجزای حلیه
هر حليه معمولا از هفت بخش تشکیل شده که ممکن است به سلیقۀ خطاط اجزای دیگری بر آن اضافه شود ولی بطور معمول عبارت‌اند از:
نخست، تاج يا سرلوح: كه تركها آن را «باش مقام» مى‌نامند. در اين قسمت بسمله يا استعاذه و بسمله، گاهى نيز آيه مربوط به بسمله (نمل : 30) به خط ثلث نوشته مى‌شود.
دوم، شمسه: كه بيشترين بخش متن اصلى حليه را تشكيل مى‌دهد و به خط ثلث نوشته مى‌شود. اين قسمت اغلب به شكل دايره است، اما نمونه‌هاى بيضى و مربع‌شكل آن نيز موجود است.
سوم، هلال: در حليه‌هايى كه قسمت شمسه آنها دايره‌اى شكل است، اغلب هلال باريك و زراندودى در قسمت پايين دايره طراحى مى‌شود كه دو سر آن به طرف بالا كشيده شده است كه آن را تشبيه پيامبر به خورشيد و ماه دانسته‌اند.
چهارم، گوشه‌ها: در چهار گوشه قسمت شمسه چهار قسمت دايره‌اى يا بيضى يا دندان موشى طراحى شده است كه در آنها نام چهار خليفه اول نوشته مى‌شود. در مواردى نيز چهار نام رسول‌اللّه، يعنى احمد و محمود و حامد و حميد، يا نام «عَشَره مبشَّره» (ده صحابی كه بهشت بدانان وعده داده شده است) و ده معجزه پيامبر نوشته مى‌شود.
پنجم آيه كريمه: در اين قسمت در زير شمسه، آيه‌اى مربوط به پيامبر (معمولا آيه 107 سوره انبيا و گاه آيه 4 سوره قلم يا آيات 28ـ29 سوره فتح) يا كلمه توحيد نوشته مى‌شود.
ششم، كتيبه زيرين: اين قسمت مربوط به ادامه متن حليه، دعا و امضاى خطاط و تاريخ حليه است. اگر تمام متن حليه در شمسه بگنجد اين قسمت حذف مى‌شود.
هفتم، حاشیه: در دو طرف كتيبه زيرين دو كتيبه مستطيلى پر تزيين وجود دارد. اين دو قسمت يا بدون نوشته است، يا نام حسنين عليهماالسلام در آنها نوشته مى‌شود (11)
در حلیه‌ها گاه جملات ترکی و فارسی نیز به متن عربی افزوده می‌شد. متون حلیه برای تذهیب کاران نیز صحنه نمایش گوشه‌های دیگری از هنرشان بود.
گاهی نگارگران نگاره‌های مکه و مدینه را در آنها رسم می‌کردند. برای نمونه تصویر زیر از حلیه شریفه عثمانی، قرن هفدهم که در موزه هنر هاروارد نگهداری می‌شود از آن دست حلیه‌هاست که به سلیقه خطاط در بالای قاب چوبی آن نمایی از مسجد النبی نقش زده شده است.
توسل به حلیه
خطاطان عثمانی در حلیه‌نویسی، محبت خود را به پیامبر اسلام ابراز می‌کردند. آنها براساس حدیث «استشفوا بالحلیة»، تحریر حلیه شریف پیامبر را مبارک می‌دانستند و نيز اعتقاد داشتند هرجا حليه پيامبر (يا حليه شريف، حلية نبى، حليه سعادت) باشد، نه فقط آنجا را از گزند آفاتى چون زلزله و آتش‌سوزى و قحطى حفظ مى‌كند، بلكه موجب آرامش و رفاه و بركت ساكنان آنجا خواهد شد، حتى بر اين باور بوده‌اند كه حليه در روز رستاخيز شفيع افراد خواهد شد. (12)
بهترین خوشنویسان ترک، تا امروز نوشتن حلیه پیامبر را برای خود افتخاری هنری می‌دانند.
ترکان، با نصب حلیه بر تخته و بعدها مقوا، دیوار اماکن مقدس، محل کسب و کار و خانه‌ها را مزیّن می‌کنند، با کمی دقت در دیوار مساجد و محل کسب اهالی مسلمان «حلیه شریفه» را به فراوانی خواهید دید.
مستند «وصف طه» ساختۀ مرکز مطالعات رسانه‌ای فطرس، در گفت‌وگو با هنرمندان، پژوهشگران تاریخی و اسلامی به ویژگی‌های «حلیه شریفه» پرداخته و به جستجوی این الواح تاریخی در موزه‌های ترکیه می‌رود و که در آن حضرت علی(ع)، رفتار و سیمای پیامبر اسلام حضرت محمد(ص) را روایت و توصیف می‌کند. این مستند اولین اثر بلند فطرس‌مدیا در استانبول بود که با مشارکت موزه «سادبِرک هانیم» و «موزه حلیه شریفه» در استانبول ساخته شده، بد نیست بدانید «سادبرک هانیم» هم همان «صدبرگ خانم» در فارسی است.
نمونه‌هاى زيادى از حليه‌ها در موزه‌هاى مختلف، به‌ويژه موزه توپقاپى‌سراى، موزه آثار تركى و اسلامى و موزه هنر خطاطی اداره اوقاف استانبول، نيز در بعضى كتابخانه‌ها، مانند كتابخانه‌هاى سليمانيه و دانشگاه استانبول و در مساجد جامع و محلى و برخى مجموعه‌هاى شخصى موجود است.
آدرس موزۀ «Sadberk Hanim» و وبسایت موزۀ «هنرهای اسلامی و ترکی» ترکیه را در پانویس آورده‌ام تا اگر روزی به ترکیه سفر کردید و علاقمند بودید سری هم به آنجا بزنید که محل نگهداری بسیاری از این قطعات هوش‌ربای خوشنویسی است.
همچنین پیشنهاد می‌شود دو مقاله درباره حلیه شریفه و سیر حرکت خوشنویسی عثمانی از آقای مهدی قربانی هنرمند و پژوهشگر هنر اسلامی را که در فصلنامه مطالعات آسیای صغیر چاپ شده بخوانید، آدرس دسترسی به آنها در پانویس آمده است.
پانویس:
- طبرسی، مکارم الأخلاق، ترجمه میرباقری،1365، کتابخانه مجازی مدرسه فقاهت https://lib.eshia.ir/12840/1/1
- به گفتهٔ طبرسی، «هند» برادر مادرى حضرت فاطمه( س) و ربيب( ناپسرى) نبى اكرم بوده و لذا دائى حسنين( ع) بشمار ميرود،لینک این صفحه از مکارم الأخلاق، ترجمه میرباقری،1365، کتابخانه مجازی مدرسه فقاهت https://lib.eshia.ir/12840/1/21#_ftn1
- صفحات 14 و 15متن کتاب مکارم الاخلاقِ طبرسی به عربی در وبسایت المکتبه الشیعه http://www.shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/1340_%D9%85%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D8%B1%D8%B3%D9%8A/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_14#top
- برگه نسخه خطی، مکارم الاخلاق، سامانه منابع دیجیتال سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی https://dl.nlai.ir/UI/a2c43f28-9b64-4803-9f5c-6bde538730a9/catalogue.aspx
- هنر قلم: تحول و تنوع در خوشنويسى اسلامى، گردآورى ناصر خليلى و نبيل ف.صفوت، سرويراستار انگليسى : جوليان رابى، مترجم فارسى: پيام بهتاش، تهران: نشر كارنگ، 1379ش
- Muhittin Serin, Hat sanati ve meshur hattatlar, Istanbul 2003
- Huseyin Vassaf Osmanzade, Sefine-i evliya, ed. Mehmet Akkus and Ali Yilmaz, Istanbul 2006
- مُحَرَّف قَط زَدَن؛کژ تراشیدن سر قلم خوشنویسی
- محمدعلی سلطانی،کاتبان قرآن (ابن مقله، ابن بواب، یاقوت) مثلث ثُلث ، وبسایت دایره المعارف اسلامی
- مهدی قربانی، هنر خوشنویسی دوره عثمانی، مطالعات آسیای صغیر (ویژه نامه نامه فرهنگستان) بهار و تابستان 1399 شماره 9
- مهدی قربانی، حلیه شریفه تجلی سیمای پیامبر اکرم(ص) در خوشنویسی عثمانی ، مطالعات آسیای صغیر (ویژه نامه نامه فرهنگستان) بهار و تابستان 1399 شماره 9
- آنه‌مارى شيمل، خوشنويسى و فرهنگ اسلامى، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد 1368ش
- Sadberk Hanım Museum Address: Büyükdere, Piyasa Cd. No: 25, 34453 Sarıyer/İstanbul, Türkiye
- MUSEUM OF TURKISH AND ISLAMIC ARTS
